صبح امروز، وقتی از خواب بیدار شدم، مثل همیشه پیش از آغاز هر کار دیگر، سری به گروپ کاری خبرگزاری پایگاه زدم. همکاران، گزارش کمیسیون برگزاری بیست‌وپنجمین سالیاد شهادت قهرمان ملی افغانستان، احمدشاه مسعود را در گروه فرستاده بودند و از انتخاب عنوان سال و تصویر سال خبر داده بودند. معمولن از کنار چنین خبرهایی به‌سادگی عبور می‌کنم، اما این بار عنوان، مرا برای چند دقیقه متوقف کرد؛ «۲۵ سال پس از مسعود؛ ایستادگی برای آزادی.» چند بار آن را خواندم. هر بار، معنای تازه‌ی در ذهنم شکل می‌گرفت. احساس کردم این فقط یک شعار برای مراسم سالیاد نیست؛ بلکه تلاشی است برای یادآوری یک مسئولیت؛ مسئولیتی که نه به گذشته، بلکه به امروز و فردای افغانستان گره خورده است.

بیست‌وپنج سال از روزی می‌گذرد که شهید احمدشاه مسعود ترور شد. در این مدت، افغانستان فراز و نشیب‌های بزرگی را تجربه کرده است؛ از سقوط رژیم طالبان و شکل‌گیری نظام جمهوری گرفته تا بازگشت دوباره طالبان به قدرت. نسلی به دنیا آمده که مسعود را تنها از کتاب‌ها، عکس‌ها و روایت‌های پدران و مادران خود می‌شناسد. برای این نسل، صرفن تکرار خاطرات کافی نیست. آنان حق دارند بپرسند که مسعود امروز چه نسبتی با زندگی آنان دارد و چرا هنوز از او یاد می‌شود. به گمان من، عنوان امسال تلاش کرده است پاسخ روشن به همین پرسش بدهد؛ اینکه مسعود، پیش از آنکه یک شخصیت تاریخی باشد، نماد ایستادگی در برابر استبداد و دفاع از آزادی است.

آنچه این عنوان را از بسیاری از عنوان‌های سال‌های گذشته متمایز می‌کند، نگاه آن به اکنون است. در این عبارت، هیچ حسرتی نسبت به گذشته دیده نمی‌شود و هیچ دعوتی به ماندن در تاریخ وجود ندارد. برعکس، مخاطب را به زمان حال می‌آورد و این پرسش را پیش روی او می‌گذارد که پس از گذشت بیست‌وپنج سال، سهم ما در ادامه آن راه چیست؟ اگر آزادی هنوز به آرزوی میلیون‌ها شهروند افغانستان تبدیل شده است، اگر زنان از ابتدایی‌ترین حقوق خود محروم‌اند، اگر جوانان کشور را ترک می‌کنند و اگر مردم هنوز با ترس و ناامیدی زندگی می‌کنند، پس سخن گفتن از «ایستادگی برای آزادی» نه یک شعار، بلکه بازتاب واقعیتی است که هر روز با آن روبه‌رو هستیم.

مسعود بزرگ، در یکی از سخنان‌اش گفته بود: «هدف ما عزت و آزادی مردم افغانستان است.» او مبارزه را برای یک قوم، یک زبان یا یک منطقه تعریف نمی‌کرد، بلکه از افغانستانی سخن می‌گفت که همه شهروندان‌اش بتوانند با عزت و آزادی زندگی کنند. شاید راز ماندگاری نام او نیز همین باشد. شخصیت‌های بسیاری در تاریخ افغانستان آمده‌اند و رفته‌اند، اما کسانی در حافظه مردم باقی مانده‌اند که آرمان فراتر از منافع شخصی و گروهی داشته‌اند. وقتی امروز از مسعود یاد می‌شود، در حقیقت از همان آرمان سخن گفته می‌شود؛ آرمانی که هنوز هم در جامعه افغانستان تحقق نیافته است.

در کنار عنوان سال، تصویر رسمی بیست‌وپنجمین سالیاد نیز از سوی کمیسیون برگزاری انتخاب و نهایی شده است. شاید برخی تصور کنند که انتخاب یک تصویر، تنها یک تصمیم هنری یا تبلیغاتی است، اما واقعیت این است که تصویر نیز مانند عنوان، بخشی از روایت یک مناسبت را شکل می‌دهد. گاهی یک تصویر می‌تواند احساس، امید و پیام یک نسل را در خود خلاصه کند. وقتی عنوان و تصویر در کنار هم قرار می‌گیرند، روایت کامل‌تری شکل می‌گیرد؛ روایتی که می‌خواهد بگوید یاد مسعود، تنها یادآوری یک حادثه تاریخی نیست، بلکه تلاشی برای زنده نگه‌داشتن ارزش‌هایی است که او برای آن‌ها مبارزه کرد.

در سال‌های اخیر، هر بار که هژدهم سنبله فرا می‌رسد، بحث‌های زیادی درباره شخصیت احمدشاه مسعود شکل می‌گیرد. موافقان از نقش او در مقاومت و دفاع از استقلال افغانستان سخن می‌گویند و منتقدان نیز دیدگاه‌های خود را مطرح می‌کنند. این اختلاف نظرها طبیعی است، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، این است که اندیشه‌ها و شخصیت‌های تاریخی را باید در بستر زمان خودشان ارزیابی کرد. مسعود، چه از نگاه هواداران‌اش و چه از نگاه منتقدان‌اش، یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ معاصر افغانستان است و نمی‌توان نقش او را در تحولات این کشور نادیده گرفت. به همین دلیل، سالیاد او تنها یک مراسم یادبود نیست، بلکه فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ معاصر افغانستان نیز به شمار می‌رود.

هژدهم سنبله، سال‌هاست که در افغانستان و در بسیاری از کشورهای جهان، از اروپا و آمریکای شمالی گرفته تا کشورهای منطقه، گرامی داشته می‌شود. هزاران نفر در این روز گرد هم می‌آیند تا از قهرمان ملی افغانستان یاد کنند. اما ارزش این گردهمایی‌ها تنها در برگزاری مراسم، سخنرانی یا نصب تصاویر خلاصه نمی‌شود. آنچه به این مناسبت معنا می‌بخشد، زنده ماندن آرمان‌هایی است که از آن سخن گفته می‌شود. اگر آزادی، عدالت، استقلال و کرامت انسانی به بخشی از گفت‌وگوی ملی تبدیل شود، آن‌گاه این مراسم توانسته است رسالت خود را انجام دهد.

وقتی دوباره به عنوان امسال فکر می‌کنم، احساس می‌کنم انتخاب هوشمندانه‌ی صورت گرفته است. «۲۵ سال پس از مسعود؛ ایستادگی برای آزادی» تنها یادآور فاصله زمانی میان امروز و روز شهادت قهرمان ملی نیست؛ بلکه این پیام را نیز با خود دارد که گذشت زمان، از ارزش آزادی نمی‌کاهد. شاید نسل‌ها تغییر کنند، شاید شرایط سیاسی دگرگون شود، اما آزادی همچنان بنیادی‌ترین خواست هر جامعه‌ی است. اگر قرار باشد از مسعود تنها یک تصویر یا یک خاطره باقی بماند، او نیز به بخشی از گذشته تبدیل خواهد شد، اما اگر اندیشه آزادی و مسئولیت‌پذیری که برای آن ایستاد، در ذهن نسل‌های بعدی زنده بماند، آن‌گاه می‌توان گفت که مسعود، بیست‌وپنج سال پس از شهادت‌اش، هنوز در متن تاریخ افغانستان حضور دارد.