بی تردید درک عمیق ابعاد شخصیتی و کاریزمای شهید احمدشاه مسعود«قهرمان ملی کشور»، نیازمند رویکرد پژوهشی چند وجهی و چند لایه ای است. اما به اختصار باید توجه داشت که مسعود همانند هر شخصیت کاریرزمای آزاده جهان، از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار بود.
مسعود در بعد شخصیتی به دلیل صداقت درگفتار، جذابیت در رفتار، قاطعیت در تصمیم گیری، نبوغ در جنگ و مهارت در برقراری ارتباط، از جمله فرماندهان نادر و خارق العاده ای بود که تاریخ افغانستان در سده های اخیر به خود دیده است. جهاد در مقابل تجاوز شوروی تحت قیادت رهبر شهید استاد برهان الدین ربانی، شکست ارتش سرخ و براندازی نظام کمونیستی، باز آرایی نیروهای دفاعی در مقاومت اول، همراه سازی احزاب و جریان های مخالف ط الب و رهبری نظامی جبهه متحد، از جمله کارنامه های درخشانی است که او را از سایر فرماندهان جهادی متمایز می نماید.
قرار گرفتن احمد شاه مسعود در ردیف نام آوران جنگ های چریکی قرن بستم چون تیتو، هوشی مین و چگوارا نه تنها توانایی های نظامی و مهارت های جنگی اور را به نمایش می گذارد؛ بلکه آزاد منشی، عدالت خواهی و عشق به میهن و سرزمین او را در ردیف گاندی و نلسون ماندلا قرار می دهد.
در بعد مذهبی، باور مندی دینی و اعتقاد راسخ به خدای متعال و درک عمیق او از آموزه های اسلامی همواره سبب می شد که راه افراط و تفریط را مردود شمرده و راه اعتدال گزیند.
در بعد سیاسی گفتمان ها وکارزارهای تفاهمی او با آقای حکمتیار، جنرال عبدالرشید دوستم، عبدالعلی مزاری و گروه طال بان، به منظور ایجاد یک دولت فراگیر و همه شمول نیز ناشی از درایت سیاسی و فهم عمیق اش از واقعیت های عینی افغانستان بوده است. مسعود معتقد بود که افغانستان متعلق به همه اقوام و گروها سیاسی است. در افغانستان حکومتی مشروع و قانونی است که عدالت سیاسی و عدالت اجتماعی در آن رعایت شود و مردم حق انتخاب و گزینش داشته باشند. وی با درک عمیقی که از ضرورت اتحاد و همبستگی ملی داشت تحولات و چالش های سیاسی موجود را پیش بین بود و از این رو رهبران و چهره های شاخص را به وحدت و هم نظری در برابر توطئه های استخبارتی منطقه و کشور های مداخله گر فرا می خواند. بر این مبنا در حوزه سیاسی، اداره و نظم بخشی کشور غیر جانبدارانه عمل می نمود، قوم گرایی، تعصب و فساد اداری را نکوهش می کرد و معتقد به دموکراسی و آزادی های سیاسی و مدنی در حوزه سیاست و اجتماع بود.
مسعود همچنان که منطق جنگ و مبارزه را می فهمید، در بعد اجتماعی به کرامت انسانی و حقوق اسرای جنگی پایبند بود و مرزهای دوستی و دشمنی را تفکیک می نمود. ضمن احترام به حقوق زنان؛ آموزش و پرورش و سهیم شدن آنها را دوشادوش مردان، در امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی امر لازمی و حتمی می دانست.
مسعود برخلاف بسیاری از رهبران و سران جهادی در یک نگرش اعتدال گرا موفق شد میان جهاد، آزادی و همزیستی مسالمت آمیز یک پیوند افقی و سازمند ایجاد کند و جامعه سنتی را با پدیده های مدرن آشنا بسازد.
بی جا نیست که خواننده آمریکایی در مدح او آهنگ می سراید؛ شاعر تاجیک شعر می گوید؛ نویسنده انگلیسی کتاب می نویسد و فیلم ساز ایران لحظه های حساس مقاومت و جهادش را به تصویر می کشد و جنرال روسی با شکست سنگین، مجاهدت و جنگش را می ستاید. مسعود تنها پدیده تاریخ سیاسی افغانستان است که امروزه دشمنان و مخالفان سیاسی اش بیش از دوستان و رهروان، دوست می دارند و در باره او می نویسند و سخن می گویند. پس می توان گفت؛ مسعود شخصیت استثنایی است که در تحولات نظامی- سیاسی افغانستان قامت بر افراشد و مسیر تاریخ را دگرگون و متحول ساخت. گرچه تبیین مواصفات نیک و ستوده مسعود در قالب چند سطر محدود امکانپذیر نیست؛ اما درسی که مکتب مسعود برای پیروان و رهروانش می گذارد بسیار سنگین و برپار است.
کوتاه سخن: مکتب مسعود رهنمود خدا باوری، انسان دوستی، آزاد منشی، وطن دوستی، همدیگر پذیری سحلشوری، عدالت خواهی و ایستادگی در مقابل ظلم و استبداد است.
روحش شاد و یادش گرامی باد
