حزب جمعیت اسلامی افغانستان یکی از جریانهای سیاسی تأثیرگذار در تاریخ معاصر افغانستان است، جریانی که در مقاطع حساس تاریخ افغانستان، از مبارزه علیه نظامهای وقت تا تحولات پس از سقوط دور نخست طالبان و شکلگیری نظم سیاسی جدید، نقش برجستهای ایفا کرده است. با این حال، شهادت استاد برهانالدین ربانی، رهبر تاریخی این جریان، نقطه آغاز یکی از دشوارترین دورههای حیات سیاسی جمعیت اسلامی بود، دورهای که در آن، این حزب بهتدریج بخش مهمی از انسجام، اعتبار و جایگاه سیاسی خود را از دست داد و از یک بازیگر تعیینکننده به جریانی گرفتار اختلافات داخلی و رقابتهای فرسایشی تبدیل شد.
استاد ربانی صرفاً رهبر یک حزب سیاسی نبود، او محور پیونددهنده طیفهای مختلفی بود که در چارچوب جمعیت اسلامی فعالیت میکردند. شخصیت سیاسی، جایگاه علمی، پیشینه جهادی و اعتبار تاریخی او سبب شده بود که اختلافات درونی این جریان، دستکم در حضور و زیر سایه مرجعیت وی، به یک بحران فراگیر تبدیل نشود. با شهادت او، این محور وحدتبخش از میان رفت و جمعیت اسلامی با خلأ رهبری مواجه شد، خلایی که بهسرعت زمینهساز ظهور مدعیان متعدد رهبری، تشدید اختلافات و پراکندگی تشکیلاتی شد.
در سالهای پس از شهادت استاد ربانی، تعدد مدعیان رهبری و ناتوانی در ایجاد یک مرجعیت سیاسی مورد قبول، بهتدریج اعتبار جمعیت اسلامی را در میان بخشی از اعضا، هواداران و افکار عمومی تضعیف کرد. جریانهایی که روزگاری در چارچوب یک هویت سیاسی مشترک فعالیت میکردند، به حلقات پراکندهای تبدیل شدند که هرکدام مسیر و محاسبات سیاسی خود را دنبال میکردند. در نتیجه، جمعیت اسلامی بهجای آنکه در شکلدهی به تحولات سیاسی نقش داشته باشد، بیشتر درگیر اختلافات درونی و رقابت بر سر میراث سیاسی گذشته شد. به این ترتیب، فاصله میان جایگاه تاریخی این جریان و موقعیت واقعی آن در معادلات سیاسی روز، روزبهروز بیشتر شد.
در چنین شرایطی، صلاحالدین ربانی در جایگاه رهبری جمعیت اسلامی قرار گرفت. او وارث یک تشکیلات منسجم و آماده نبود، بلکه با جریانی روبهرو بود که سرمایه تاریخی و اجتماعی قابل توجهی داشت، اما این سرمایه در اثر اختلافات، پراکندگی و بحران مرجعیت به ظرفیت موثر سیاسی تبدیل نمیشد. بنابراین، مهمترین مسئله پیش روی رهبری جدید، صرفاً حفظ نام و ساختار جمعیت اسلامی نبود، بلکه بازگرداندن این جریان به معادلات سیاسی و احیای اعتماد و اعتبار آن بود.
اهمیت نقش صلاحالدین ربانی را باید در تلاش برای تغییر موقعیت سیاسی جمعیت اسلامی جستجو کرد. او بهخوبی میدانست که ادامه وضعیت گذشته، این جریان را بیش از پیش به حاشیه خواهد راند و سرمایه تاریخی آن را به خاطرهای از گذشته تبدیل خواهد کرد. از همین رو، ضرورت بازتعریف جایگاه جمعیت اسلامی در شرایط جدید افغانستان و ایجاد پیوند با نیروهای همسو و موثر سیاسی، به یکی از محورهای اصلی رویکرد او تبدیل شد. در این میان، همسویی با جبهه مقاومت از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا این همگرایی زمینهای فراهم کرد تا جمعیت اسلامی از انزوای سیاسی فاصله بگیرد و بار دیگر در کنار نیروهایی قرار گیرد که در برابر وضعیت سیاسی حاکم بر افغانستان موضع مشترک داشتند.
این همسویی را نمیتوان صرفاً یک نزدیکی تاکتیکی میان دو جریان سیاسی دانست. در واقع، پیوند سیاسی با جبهه مقاومت برای جمعیت اسلامی فرصتی فراهم کرد تا بار دیگر هویت و جایگاه خود را در یک معادله سیاسی فعال تعریف کند. پس از بازگشت طالبان به قدرت، فضای سیاسی افغانستان دستخوش تغییرات بنیادین شد و بسیاری از جریانهای سیاسی با بحران حضور و تأثیرگذاری مواجه شدند. در چنین فضایی، جمعیت اسلامی برای خروج از وضعیت انفعال، نیازمند حضور در یک چارچوب سیاسی گستردهتر بود. همسویی با جبهه مقاومت به این جریان امکان داد تا از موضع یک حزب پراکنده و گرفتار اختلافات داخلی فاصله بگیرد و در چارچوب یک حرکت سیاسی بزرگتر، بار دیگر در مباحث مربوط به آینده افغانستان حضور پیدا کند.
در حقیقت، صلاحالدین ربانی توانست از ظرفیت همسویی سیاسی با جبهه مقاومت برای احیای نقش جمعیت اسلامی بهره بگیرد. این رویکرد، بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که جمعیت اسلامی پس از شهادت استاد ربانی، نهتنها با بحران تشکیلاتی، بلکه با بحران حضور و دیدهشدن در صحنه سیاسی نیز مواجه بود. اکنون این جریان بار دیگر توانسته است در گفتمان سیاسی افغانستان حضور داشته باشد، موضعگیری کند و در کنار سایر نیروهای سیاسی، در بحثهای مربوط به آینده کشور سهم بگیرد. به بیان دیگر، جمعیت اسلامی از جایگاهی که صرفاً شاهد تحولات بود، به موقعیتی نزدیک شده است که میتواند در شکلدهی به بخشی از این تحولات نقش ایفا کند.
البته بازگشت جمعیت اسلامی به متن تحولات را نباید صرفاً با حضور در ائتلافها، نشستهای سیاسی یا اعلام مواضع مشترک سنجید. اهمیت اصلی این تحول در احیای ظرفیت سیاسی جریانی است که در مقطعی از تاریخ خود، به دلیل اختلافات درونی و فقدان مرجعیت مورد قبول، بخش بزرگی از نفوذ و اعتبارش را از دست داده بود. آنچه در دوره رهبری صلاحالدین ربانی قابل توجه است، تلاش برای خروج از این وضعیت و بازگرداندن جمعیت اسلامی به میدان رقابتها و معادلات سیاسی است. این تغییر موقعیت، خود یک دستاورد سیاسی محسوب میشود، زیرا در سیاست، نخستین گام برای تاثیرگذاری، بازگشت به میدان و برخورداری از امکان حضور در روند تصمیمگیریهاست.
با این همه، تثبیت این جایگاه نیازمند گامهای فراتر از همسویی سیاسی است. جمعیت اسلامی برای آنکه حضور دوبارهاش به یک موقعیت پایدار تبدیل شود، باید بتواند انسجام درونی خود را تقویت کند، اعتماد اعضا و هواداران را بازسازی نماید، از رقابتهای فرسایشی گذشته عبور کند و برای نسل جدید افغانستان پیام و برنامه سیاسی روشن داشته باشد. همچنین، این جریان باید میان حفظ استقلال تشکیلاتی خود و همکاری با نیروهای همسو توازن برقرار سازد، زیرا همگرایی سیاسی زمانی به سود یک جریان تمام میشود که به تقویت هویت و ظرفیت مستقل آن بینجامد، نه آنکه آن را در هویت و ساختار دیگران مستحیل سازد.
از سوی دیگر، سرمایه تاریخی جمعیت اسلامی زمانی میتواند به قدرت سیاسی مؤثر تبدیل شود که این جریان از گذشته خود برای پاسخگویی به مسائل امروز استفاده کند. افغانستان امروز با بحران مشروعیت سیاسی، حذف و محدودیت بخشهای گستردهای از جامعه، فقدان مشارکت واقعی سیاسی و چالشهای عمیق ملی مواجه است. در چنین شرایطی، جمعیت اسلامی نمیتواند صرفاً با اتکا به پیشینه جهادی و تاریخی خود جایگاه گذشته را مطالبه کند، بلکه باید در ارائه راهحل برای بحران موجود، دفاع از مشارکت ملّی، عدالت سیاسی و شکلگیری نظامی مبتنی بر اراده مردم نقش فعال داشته باشد.
با این وصف، میتوان گفت جمعیت اسلامی در دوره رهبری صلاحالدین ربانی وارد مرحله تازهای از حیات سیاسی خود شده است. جریانی که پس از شهادت استاد ربانی درگیر بحران رهبری، پراکندگی و کاهش اعتبار شده بود، با رویکرد سیاسی جدید و همسویی با جبهه مقاومت، توانسته است بار دیگر نفس تازهای بگیرد و از حاشیه به متن تحولات بازگردد. اهمیت این تحول در آن است که جمعیت اسلامی بار دیگر از یک جریان عمدتاً گرفتار مسائل داخلی، به بازیگری حاضر در معادلات سیاسی افغانستان تبدیل شده است.
در نهایت می توان اینگونه بیان داشت که جمعیت اسلامی امروز بیش از هر زمان دیگری با یک انتخاب تاریخی روبهرو است، یا این حضور دوباره را به فرصتی برای بازسازی تشکیلاتی، نوسازی گفتمانی و تقویت جایگاه ملّی تبدیل میکند، یا بار دیگر در چرخه اختلافات و رقابتهای درونی گرفتار خواهد شد. آنچه روشن است، اینکه صلاحالدین ربانی منحیث رهبر حزب جمعیت اسلامی افغانستان توانسته است در یکی از دشوارترین مقاطع تاریخ این جریان، زمینه خروج آن از حاشیه و بازگشت به متن تحولات سیاسی را فراهم کند. اکنون مسئولیت اصلی، تبدیل این بازگشت به یک حضور پایدار، مؤثر و تعیینکننده در آینده سیاسی افغانستان است.


